Ψυχοσωματικές διαταραχές

Ο διαχωρισμός σώματος και ψυχής, ως αποτέλεσμα της δυϊστικής καρτεσιανής αντίληψης, έχει επικρατήσει στον δυτικό τρόπο σκέψης και στην δυτική ιατρική. Ωστόσο στην πραγματικότητα μια τέτοιου είδους απόλυτη διάκριση είναι αδύνατη· ο άνθρωπος είναι μία “ψυχοσωματική ολότητα”, τα ψυχικά και τα σωματικά νοσήματα είναι στην ουσία οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Υπό αυτήν την έννοια όλα τα νοσήματα είναι “ψυχοσωματικά”, καθώς καθορίζονται, με τρόπο πολύπλοκο και διαφορετικό, τόσο από βιολογικούς όσο κι από ψυχολογικούς και ψυχοκοινωνικούς παράγοντες.

Με τον όρο Ψυχοσωματικές Διαταραχές, περιγράφονται καταστάσεις όπου υπάρχει μια διαγνωσμένη σωματική νόσος, η οποία όμως επηρεάζεται σημαντικά (ως προς την εμφάνισή της ή την επιδείνωση ή την καθυστέρηση της θεραπείας της), από ψυχολογικούς παράγοντες.

Επειδή ο όρος “ψυχοσωματικός” χρησιμοποιείται στην καθημερινότητα με διάφορες έννοιες, θα ήταν ίσως σημαντικό να τον διαχωρίσουμε από τις λεγόμενες “σωματοποιήσεις”. Στις περιπτώσεις αυτές η παρουσία σωματικών συμπτωμάτων θεωρείται ότι είναι έκφραση ψυχολογικών ζητημάτων και συγκρούσεων καθώς δεν προκύπτουν στοιχεία από τις ιατρικές εξετάσεις και τον παρακλινικό έλεγχο που να τεκμηριώνουν την ύπαρξη μιας σωματικής νόσου.

Η έννοια της ψυχοσωματικής νόσου επεκτείνεται ουσιαστικά σε όλο το φάσμα των ιατρικών ειδικοτήτων· οι πιο χαρακτηριστικές από αυτές είναι:

-Αλλεργικές αντιδράσεις          -Βρογχικό Άσθμα                         -Ιδιοπαθής Υπέρταση
-Πεπτικό Έλκος                           -Ελκώδης Κολίτιδα                     -Ευερέθιστο Έντερο
-Σπαστική Κολίτιδα                    -Στεφανιαία Νόσος                     -Αρρυθμία
-Σακχαρώδης Διαβήτης            -Σύνδρομα Χρόνιου Πόνου         -Ψωρίαση
-Νεοπλάσματα                             -Ημικρανία                                    -Κεφαλαλγίες Τάσης
-Έρπητας                                      -Παθήσεις του Θυροειδούς       -Ρευματοειδής Αρθρίτιδα (γενικότερα τα αυτοάνοσα νοσήματα)

Αιτιολογία

Υπάρχει ένας μεγάλος επιστημονικός διάλογος σχετικά με το ιδιαιτέρως σύνθετο ζήτημα της αιτιολογίας των ψυχοσωματικών παθήσεων. Σ' αυτό που φαίνεται να συμφωνούν οι περισσότεροι είναι ότι κομβικό ρόλο παίζει η παρουσία ενός έντονου και χρόνιου άγχους.

Από τη βιολογική σκοπιά τονίζεται η παρουσία γενετικών προδιαθεσικών παραγόντων, η ευαλωτότητα του οργάνου που πάσχει, προϋπάρχουσες βλάβες του, ο ρόλος των ορμονών και του αυτόνομου νευρικού συστήματος καθώς και η σύνδεση μεταξύ ψυχισμού και ανοσολογικού συστήματος.

Η ψυχανάλυση από πολύ παλιά έχει προσπαθήσει να φωτίσει το φαινόμενο των ψυχοσωματικών διαταραχών, με αποτέλεσμα να εμφανιστούν στο πέρασμα του χρόνου διάφορες θεωρίες και σχόλες. Ενδεικτικά να αναφέρουμε ότι για κάποιους ψυχαναλυτές οι ψυχοσωματικοί ασθενείς εμφανίζουν ναρκισσιστική δομή και χαρακτήρα (Glover), ειδικές ασυνείδητες συγκρούσεις σχετίζονται με ποικίλες διαταραχές σ ένα πολυπαραγοντικό πλαίσιο (F. Alexander), υπάρχουν συγκεκριμένοι τύποι και προφίλ προσωπικότητας που σχετίζονται με τις παθήσεις αυτές (Dunbar), τα σωματικά συμπτώματα έχουν συμβολική αξία (Groddeck), τα επώδυνα συναισθήματα έχουν αποκλειστεί από τον ψυχισμό και εκφορτίζονται στο σώμα άρα τα σωματικά συμπτώματα δεν έχουν συμβολική σημασία αλλά το σώμα έχει τη δική του “σκέψη”.

Ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει στην Ψυχοσωματική Σχολή των Παρισίων (Marty, Fain, de M’Uzan, David), η οποία ήδη από την δεκαετία το ’60 εστιάζει στην κλινική παρατήρηση ψυχοσωματικών ασθενών, ερευνά τα σχετικά φαινόμενα και συνθέτει ένα ψυχαναλυτικό θεωρητικό πλαίσιο, πάνω στο οποίο βασίζει τις θεραπευτικές της προσεγγίσεις. Σύμφωνα μ’ αυτή, “ο άνθρωπος είναι εξ ορισμού ψυχοσωματικός” (Marty) και το άτομο που νοσεί σωματικά εμφανίζει μια ποιοτική ενεργειακή έκπτωση (με βάση την οικονομική διάσταση της ψυχικής λειτουργίας) και μια αδυναμία του ψυχισμού του να επεξεργαστεί και να “μεταβολίσει” τις συγκρούσεις, με άλλα λόγια υπάρχει μια αδυναμία επαρκούς ψυχικοποίησης, με αποτέλεσμα οι εσωτερικές διεγέρσεις αφού δεν μπορούν να ακολουθήσουν την ψυχική οδό, να “εκτονώνονται” στο σώμα.

Θεραπεία

Όπως φαντάζει ίσως αυτονόητο, στις ψυχοσωματικές διαταραχές θα πρέπει να υπάρχει συνδυασμός των σωματικών θεραπειών με τις παρεμβάσεις σε ψυχικό επίπεδο. Χρειάζεται επομένως ευαισθησία και κινητοποίηση των ιατρών των σωματικών ειδικοτήτων στο να παραπέμπουν τους ασθενείς αυτούς σε εξειδικευμένο ψυχοθεραπευτή, καθώς η εξέλιξη της νόσου, η εμφάνιση υποτροπών και η ανταπόκριση στη θεραπεία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τους ψυχολογικούς παράγοντες.