Το Άγχος και οι Αγχώδεις Διαταραχές

Το άγχος αποτελεί ένα φυσιολογικό συναίσθημα του ανθρώπινου βιώματος, μια απαραίτητη προσαρμοστική λειτουργία για τη ζωή. Εμφανίζεται σε καταστάσεις που βιώνονται ως απειλητικές για το άτομο σε οποιοδήποτε επίπεδο: στο βρέφος όταν έρχεται αντιμέτωπο με τον αποχωρισμό από τους γονείς, στο παιδί όταν έρχεται σε επαφή με νέες εμπειρίες, στον έφηβο καθώς προσπαθεί να προσαρμοστεί κοινωνικά, στον ενήλικα που αντιμετωπίζει δυσκολίες στις σχέσεις και την εργασία του, στον ηλικιωμένο που καλείται να αποδεχτεί τα γηρατειά και τον θάνατο. Γενικότερα κάθε σημαντική αλλαγή στα δεδομένα της ζωής μας, είτε αυτή αφορά τις συνθήκες, τις εμπειρίες, τα γεγονότα, την ταυτότητα μας ή και το νόημά της, συνοδεύεται από άγχος που είναι απαραίτητο για την καλύτερη προσαρμογή μας σε ένα νέο επίπεδο.

Εκτός όμως από το φυσιολογικό υπάρχει και το παθολογικό άγχος. Στο δεύτερο η ένταση είναι υπερβολική, η διάρκεια μεγάλη, εμφανίζεται ως απάντηση σε μικρά ή και σε απουσία ερεθισμάτων, ενώ παράλληλα παρεμποδίζει σε μεγάλο βαθμό τη λειτουργικότητα του ατόμου στην καθημερινότητα και την δυνατότητά του να χαίρεται τη ζωή. Όσον αφορά το το υποκειμενικό βίωμα του παθολογικού άγχους αυτό καταλαμβάνει τόσο την ψυχική όσο και τη σωματική σφαίρα: κυριαρχεί ένα δυσάρεστο αίσθημα ανησυχίας, μια αμήχανη αναμονή ότι κάτι κακό θα συμβεί, ενώ παράλληλα μπορεί να συνυπάρχουν τρόμος, αίσθημα παλμών, πονοκέφαλος, εφίδρωση, δύσπνοια, διαταραχές από το γαστρεντερικό και μια μεγάλη ποικιλία άλλων συμπτωμάτων από διάφορα συστήματα.

Πρωταρχική λοιπόν ανάγκη είναι να διαγνώσει ο γιατρός αν πρόκειται για φυσιολογικό ή παθολογικό άγχος. Προς αυτή την κατεύθυνση καθοριστικό ρόλο παίζουν οι περιγραφές του ίδιου του ασθενούς για την εσωτερική του ψυχική κατάσταση και για την ανταπόκρισή του στις απαιτήσεις της καθημερινότητας, ενώ βοηθητική μπορεί να είναι και η εικόνα που έχουν οι άνθρωποι του περιβάλλοντός του, όπως η οικογένεια, ο σύντροφος, οι φίλοι. Η τελική διάγνωση επικυρώνεται με την κλινική εκτίμηση του ειδικού. Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι η διερεύνηση του παθολογικού άγχους απαιτεί μια πλήρη φυσική, εργαστηριακή και ψυχιατρική εξέταση, πριν καθορισθεί ένα συγκεκριμένο και εξατομικευμένο θεραπευτικό πλάνο. Αυτό είναι απαραίτητο καθώς για να τεθεί η διάγνωση μιας αγχώδους διαταραχής θα πρέπει να αποκλειστούν διαφορές σωματικές παθήσεις (π.χ. διαταραχές στη λειτουργία το θυροειδούς) και άλλες ψυχικές διαταραχές (π.χ. κατάθλιψη) οι οποίες μπορεί να εμφανιστούν με σύμπτωμα το άγχος.

Ποιες είναι οι αγχώδεις διαταραχές

Έχοντας το παθολογικό άγχος στον πυρήνα τους, οι αγχώδεις διαταραχές εμφανίζουν μια πληθώρα κλινικών εικόνων, οι οποίες παρουσιάζουν μεταξύ τους αρκετές ομοιότητες αλλά και σημαντικές διαφορές. Στις αγχώδεις διαταραχές περιλαμβάνονται:

-Διαταραχή πανικού (με ή χωρίς αγοραφοβία): επαναλαμβανόμενες προσβολές έντονου άγχους (πανικού), οι οποίες δεν περιορίζεται σε κάποια συγκεκριμένη συνθήκη και ως εκ τούτου είναι απρόβλεπτες. Συνήθως το άγχος συνοδεύεται από αίσθημα παλμών, εφίδρωση, πόνος στο στήθος, ζάλη, αίσθημα μη πραγματικού (αποπροσωποποίηση), φόβος ότι το άτομο θα τρελαθεί, θα χάσει τον έλεγχο ή θα πεθάνει.

-Αγοραφοβία: υπάρχει άγχος στην έκθεση σε ανοιχτούς χώρους και δημόσια μέρη, όπου υπάρχει παρουσία πλήθους και η αίσθηση ότι το άτομο δεν θα μπορέσει να απομακρυνθεί από εκεί αν χρειαστεί.

-Ειδικές φοβίες: υπερβολικός φόβος και ανάλογο άγχος στην επαφή με ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, μια κατάσταση ή μια δραστηριότητα (π.χ. υψοφοβία, κλειστοφοβία, φοβίες ζώων κ.α.)

-Κοινωνική φοβία: υπερβολικός φόβος ταπείνωσης ή γελοιοποίησης σε διάφορες κοινωνικές καταστάσεις (π.χ. να μιλήσει κάποιος σε κοινό, να τρώει σε δημόσιους χώρους, να συναντά άτομα του αντίθετο φύλου κ.α.)

-Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή: χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενες ιδεοληπτικές σκέψεις (ιδέες, εικόνες ή παρορμήσεις οι όποιές παρεισφρύουν στη σκέψη του ατόμου κατά τρόπο επαναληπτικό και στερεότυπο) ή/και ψυχαναγκαστικές πράξεις και τελετουργίες (στερεότυπες συμπεριφορές, που επαναλαμβάνονται πολλές φορές).

-Γενικευμένη αγχώδης διαταραχή: έντονο, διάχυτο άγχος που δεν περιορίζεται σε συγκεκριμένες περιβαλλοντικές συνθήκες· συχνά συνοδεύεται από σωματικές αιτιάσεις (νευρικότητα, τρόμος, μυϊκή τάση, εφίδρωση, ζάλη, αίσθημα παλμών). -Διαταραχή οξέος στρες

-Διαταραχή μετά από τραυματικό στρες: έντονη και παρατεταμένη αντίδραση άγχους σε ψυχοπιεστικό γεγονός ή κατάσταση εξαιρετικά απειλητικής ή καταστροφικής φύσεως, που πιθανόν θα προκαλούσε διάχυτη δυσφορία σχεδόν σε οποιοδήποτε (π.χ. φυσικές καταστροφές, μάχη, βιασμός, μαρτυρία σε βίαιο θάνατο, σοβαρό ατύχημα κ.α.)

-Αγχώδης διαταραχή που οφείλεται σε σωματική κατάσταση (π.χ. διαταραχές στη λειτουργία του θυροειδούς, αρρυθμίες, υπογλυκαιμία, νεοπλασματικές νόσοι, ανεπάρκεια βιταμινών κ.α.)

-Αγχώδης διαταραχή που προκαλείται από ουσίες (π.χ. αμφεταμίνες, κοκαΐνη)

Αιτιολογία των διαταραχών άγχους

Γενικότερα θεωρείται ότι μια πληθώρα βιολογικών και ψυχολογικών παραγόντων παίζει σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση του παθολογικού άγχους.

Σύμφωνα με τις βιολογικές θεωρίες, οι διαταραχές ορισμένων νευροδιαβιβαστών στο επίπεδο του εγκεφάλου (π.χ. σεροτονίνη, νοραδρεναλίνη κ.α.), καθώς και η δυσλειτουργία ορισμένων εγκεφαλικών δομών, φαίνεται να σχετίζονται με την εμφάνιση των αγχωδών διαταραχών. Επίσης γενετικά στοιχεία δείχνουν μια μεγαλύτερη συχνότητα του παθολογικού άγχους στο συγγενείς πρώτου βαθμού.

Διάφορες ψυχολογικές θεωρίες επίσης προσπαθούν να ρίξουν φως στον τρόπο δημιουργίας και στην αντιμετώπιση του άγχους. Σύμφωνα με τις ψυχαναλυτικές θεωρίες το άγχος προκύπτει ως αποτέλεσμα διαφόρων εσωτερικών συγκρούσεων στον ψυχισμό του ανθρώπου, ενώ άλλες θεωρίες μιλούν για το άγχος ως μια μαθημένη απάντηση σε ειδικά περιβαλλοντικά ερεθίσματα ή ως αποτέλεσμα λανθασμένων τρόπων σκέψης και δυσπροσαρμοστικής συμπεριφοράς. Τέλος για τις υπαρξιακές θεωρίες το άγχος αποτελεί αναπόδραστο κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας, τόσο απέναντι στον θάνατο όσο και απέναντι στα δεδομένα της ύπαρξης.

Θεραπεία των διαταραχών άγχους

Στην αντιμετώπιση του παθολογικού άγχους μπορούν να χρησιμοποιηθούν η ψυχοθεραπεία, η φαρμακοθεραπεία ή ο συνδυασμός και των δύο.

Όσον αφορά τη χρήση φαρμακευτικών ουσιών, θεραπεία επιλογής αποτελούν τα αντικαταθλιπτικά (π.χ. σερτραλίνη, εσιταλοπράμη, φλουοξετίνη, παροξετίνη κ.α.). Τα νεότερα αντικαταθλιπτικά εμφανίζουν γρήγορη δράση, πολύ καλά αποτελέσματα, με λίγες ή και καθόλου παρενέργειες.

Παρά την γρήγορη ανακούφιση από τα συμπτώματα που μπορούν να προσφέρουν τα φαρμακευτικά σκευάσματα, για την κατανόηση των βαθύτερων ψυχικών αιτίων και γενικότερα του βιώματος του άγχους είναι απαραίτητη η ψυχοθεραπεία. Ιδιαίτερα οι ψυχοδυναμικές θεραπείες (ψυχανάλυση, ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία), δίνουν την ευκαιρία στον αναλυόμενο να έρθει σε επαφή με βαθύτερα κομμάτια του εαυτού του, με ασυνείδητα συναισθήματα, φόβους και φαντασιώσεις, και πάντα μέσα στο πλαίσιο της θεραπευτικής σχέσης να μπορέσει να “ανακαλύψει” ένα νέο τρόπο ύπαρξης και σχέσης με τους άλλους, ο οποίος θα βρίσκεται πιο κοντά στον αληθινό του εαυτό και επομένως πιο μακριά από “παθολογικά άγχη”.